گفتگو اخبار مقاله ها کتاب ها

 

 نگذاریم احمدی‌نژادیسم بازگردد
 اگر احمدي‌نژاد تاييد صلاحیت شود، با روحاني به دور دوم انتخابات مي‌روند.
 تاثیر فقدان هاشمی همچون رد صلاحیتش است
 پیام تسلیت صادق زیباکلام در پی درگذشت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی
 گزارش سخنرانی صادق زیباکلام در پارلمان بریتانیا: گام‌های کوچک برای اصلاحات سیاسی
 اربعین را سیاسی نکنیم
 مردم سالاری دینی در ایران و مردم سالاری لیبرال در آمریکا
 جريان آمريكاستيز از پيروزي ترامپ خوشحال است.
 کارنامه ناموفق نظامیان در اقتصاد
 پاسخ به صادق زيبا‌كلام: از يك «ليبرال» بعيد است!
 پاسخي به «پاسخ صادق زيباكلام»
 توجيهات آقاي زيباكلام!
 

 

 

تاریخ انتشار : 1395/08/05

کارنامه ناموفق نظامیان در اقتصاد

ماهنامه «پیشه و تجارت» 

شهریور 1395

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در گفت­گو با ماهنامه «پیشه و تجارت» تشریح کرد

کارنامه ناموفق نظامیان در اقتصاد 

اظهارنظر علی مطهری، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد دخالت نهادی نظامی در عرصه اقتصاد درواقع همان انتقادی بود که بسیاری از کارشناسان بارها مطرح کرده بودند. به‌هرحال بخش خصوصی همواره بر این باور است که نهادهای نظامی با فعالیت اقتصادی درواقع رقیب بخش خصوصی شده و اجازه فعالیت به بخش خصوصی را نمی‌دهد. همین موجب شد تا با صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در مورد سابقه فعالیت اقتصادی نظامیان در ایران و جهان گفت‌وگویی داشته باشیم.

 

 

*علی مطهری اخیراً در اظهارنظری تصریح کرد که نهادهای نظامی نباید در امور اقتصادی دخالت کنند و در حال حاضر دخالت نهادهای نظامی یکی از مشکلات اساسی دولت روحانی است. شما در این مورد چه ارزیابی‌ای دارید؟

در جوامع مبتنی بر دموکراسی تلاش می‌شود نظامیان نقش مهمی در تصمیم‌گیری سیاسی و اقتصادی نداشته باشند. مهم‌ترین عاملی که سبب شده نقش نظامیان در این عرصه‌ها کمرنگ شود، این است که نظامیان امکان دارد بخواهند به‌صورت آمرانه در حوزه سیاست و اقتصاد نقش ایفا کنند چون نظامیان به‌طور طبیعی و ناخودآگاه صاحب قدرت هستند.

*تجربه حضور نظامیان در عرصه اقتصاد در سراسر نقاط جهان چگونه است؟

این تجربه درمجموع ناموفق بوده است. حتی در سایر کشورها که نظامیان وارد مسائل اقتصادی شدند کارنامه خوبی نداشتند. این افراد در بیشتر موارد به استفاده از قدرت نظامی خود متشبث می‌شوند. امکان دارد که درصد اندکی از این افراد اخلاق را رعایت نکرده باشند و بخواهند از موقعیت خود سوءاستفاده کنند تا مناسبات اقتصادی خود را بهبود ببخشند. همین درصد اندک کافی است تا فساد در کشور گسترش پیدا کند. ترکیه، پاکستان و عراق در زمان صدام‌حسین تجربه خوبی از حضور نظامیان در عرصه اقتصاد ندارند. در سوریه اصلاً و ابداً موفقیت‌آمیز نبوده است. با یک مرور می‌توان دریافت که مردم خاطره خوبی از حضور نظامیان ندارند.

* حضور نظامیان ایرانی در عرصه اقتصاد ایران را چطور ارزیابی می‌کنید؟

در ایران قبل از انقلاب تجربه حضور نظامیان خیلی موفقیت‌آمیز نبوده است. بعد از کودتای 28 مرداد 32 اتکای شاه به نظامیان خیلی زیاد شد. شاه به دلیل اینکه خیلی از رجال سیاسی، احزاب و شخصیت‌های سیاسی بعد از کودتای 28 مرداد از او حمایت نمی‌کردند بیشتر به نظامیان نزدیک شد. به همین دلیل بسیاری از پست‌های حساس در عرصه اقتصاد و سیاست در اختیار نظامیانی قرار گرفت که بعضاً همچنان به کار مشغول بودند یا اینکه بازنشسته شده بودند. مرحله بعد این بود که این نظامیان وارد فعالیت اقتصادی هم شدند. در این شرایط خیلی از نظامیانی که با شاه نزدیک بوده و شاه به آن‌ها اطمینان داشت (به شاه در دورانی که قدرت کمی داشت، کمک کرده و در 28 مرداد از شاه حمایت کرده بودند) پست‌های مهم اقتصادی را در اختیار گرفتند. شاه در زمان اشتغال به کار و حتی بازنشستگی این افراد را وارد کار اقتصادی کرد. در بسیاری از موارد، رئیس این کارخانه و مدیرعامل فلان شرکت شدند. فلان شرکت بزرگ دولتی در اختیار سرتیپ فلانی که بازنشسته بود، قرار گرفت. این تجربه بسیار بد بود چون این نظامیان از جایگاه خود سوءاستفاده کرده و به همین دلیل فساد در پایان دهه 30 گسترش زیادی پیدا کرد. شرایط آن‌قدر بد شد که علی امینی به‌محض دستیابی به قدرت ناچار شد تعدادی از این نظامیان را بازداشت کند و از دادستان خواست علیه آن‌ها اعلام‌جرم کند. به‌هرحال مقدار زیادی رشوه داده شده و رشوه گرفته بودند. یکی از این نظامیان تیمسار علوی‌کیا بود که بازنشسته بود اما به دلیل انجام اقدامات غیرقانونی بازداشت شد و امینی این کار را انجام داد. بعدازاین تجربه، حضور نظامیان کمرنگ شد.

*رویکرد حاکم در دهه 30 بعد از پایان دهه 30 یعنی شروع دهه 40 هم تداوم پیدا کرد یا اینکه تغییر کرد؟ به‌هرحال قدرت شاه در دهه 40 از حالت تزلزل خارج شده و تثبیت شده بود.

بعد از گذشت مدت‌زمانی، شاه قدرتش افزایش یافته بود و خود را ملزم به حمایت همه‌جانبه از نظامیان نمی‌دید. به همین دلیل در دهه 40 شاه خیلی از نظامیان حمایت نکرد و از آن‌ها فاصله گرفت. بااین‌حال تعدادی از این نظامیان به‌صورت معدود و تک‌‌تک بعد از بازنشستگی وارد فعالیت اقتصادی می‌شدند اما درمجموع سیاست شاه این نبود که اختیاراتی به نظامیان بدهد تا تحت حمایت آن‌ها قرار بگیرد. در ایران قبل از انقلاب تجربه ورود نظامیان به عرصه اقتصاد چندان موفقیت‌آمیز نبود. به‌هرحال همین حضور نه‌چندان طولانی آن‌ها در عرصه اقتصاد ایران منجر شد مفاسد زیادی در درون جامعه ایران شکل بگیرد.

*شما حضور نظامیان در عرصه اقتصاد در دوران قبل از انقلاب را بررسی کردید. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شرایط به چه سمتی پیش رفت؟

زمانی که جنگ به پایان رسید هاشمی‌رفسنجانی سپاه را تشویق کرد که وارد فعالیت اقتصادی شود.

*یک سؤال بسیار مهم این است که چرا اکبر هاشمی‌رفسنجانی از سپاه خواست وارد فعالیت اقتصادی بعد از پایان دوره جنگ شود؟

استدلال آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی این بود که این‌ها افراد صادق و سالمی هستند و اگر وارد فعالیت سازندگی شود همان صداقت دوره جنگ را دارند و بهتر است که این‌ها وارد عرصه اقتصادی شوند. از سوی دیگر او اعتقاد داشتند که سپاه تجربیات بسیار موفقی در دوران جنگ پیدا کرده است. به‌هرحال بسیاری از کارهای راه‌سازی و برج‌سازی را سپاه در دوره جنگ مجبور شده بود که انجام دهد. به همین دلیل در این حوزه از توانایی بسیار خوبی برخوردار بود همچنان که پل متحرک روی رودخانه شط‌‌ العرب و پل متحرک روی رودخانه کارون ازجمله اقدامات بزرگی بود که توسط سپاه به سرانجام رسید.

*منظورتان این است که هدف هاشمی‌رفسنجانی این بود که از توان و قابلیت و تجربیات سپاه در دوران جنگ استفاده کرده و آن را در دوران سازندگی به کار بگیرد؟

 سپاه کارهای ساختمانی بسیار زیادی را در دوران جنگ انجام داده بود. به همین دلیل می‌توانست به دولت در دوران سازندگی یاری برساند. از سوی دیگر سپاه در دوران جنگ تجهیزات و امکانات راه‌سازی بسیار خوبی داشت که بهتر بود دولت شرایطی را فراهم کند تا بتواند این تجهیزات را برای بهسازی شرایط اقتصادی به کار بگیرد. به‌عبارت‌دیگر تنها تجربه راه‌سازی نبود بلکه در حوزه سازندگی امکانات و تجهیزات بسیار خوبی داشت که در قالب قرارگاه خاتم‌الانبیا فعالیت می‌کرد. درنهایت می‌توان گفت که پاکی، صداقت و ایمان سپاهی‌ها در کنار برخورداری از تجربه زیاد و داشتن امکانات و تجهیزات پیشرفته موجب شد تا آقای هاشمی‌رفسنجانی در ابتدای شروع به کار دولتش از آن‌ها بخواهد که در این حوزه فعالیت کنند. سپاهی‌ها درزمینه جاده‌سازی، راه‌سازی و... کارنامه بسیار خوبی داشتند برای همین آقای هاشمی‌رفسنجانی نخستین تصمیمی که گرفت این بود که سپاه وارد این حوزه شود و این را تکرار کردند که کی بهتر است از سپاه بخواهد در این حوزه نقش‌آفرینی کرده و کشور را بسازد. به‌هرحال در دوران جنگ بسیاری از زیرساخت‌های کشور آسیب دیده بود و لازم بود در اسرع وقت بسیاری از این آسیب‌ها جبران شود.

*به نظر شما حضور سپاه در فعالیت بازسازی و بعد ورود آن‌ها به عرصه فعالیت اقتصادی، حضوری مفید بوده است؟

من نمی‌دانم که نظر آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در این مورد چیست اما وقتی به عقب بازگشته و این موضوع را مرور می‌کنیم متوجه می‌شویم که حضور سپاهیان در این حوزه، تجربه چندان موفقی نبوده است. درست است که بسیاری از اعضای سپاه خلوص نیت داشتند اما واقعیت این است که با وجود تجربیات گسترده و برخورداری از تجهیزات و حضور فعال در عرصه اقتصادی به قدرتی دست یافتند که دیگر نیازی به این نمی‌دیدند که فردی بخواهد از آن‌ها حمایت کند. به‌هرحال در هشت سال حضور آقای هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان رئیس‌جمهوری آن‌ها در این حوزه حضوری گسترده داشتند و بسیار قوی شده بودند.

*بعد از پایان دوره اکبر هاشمی‌رفسنجانی و در دوره سید محمد خاتمی سپاه و نحوه فعالیت اقتصادی‌اش چه تحولاتی را تجربه کرد؟

خاتمی از همان ابتدا چندان به این سیاست توجه نکرد و از حضور نظامیان در عرصه اقتصاد استقبال نکرد. البته این نکته را باید همواره مدنظر قرار دهید که در این مقطع زمانی سپاه به‌قدر کافی قدرتمند شده بود به همین دلیل نیازی به حمایت خاتمی نداشت. سپاه در آن دوران همان رویه قبل را ادامه داد و قدرت بیشتری پیدا کرد. به همین دلیل این موضوع باعث ایجاد کدورت‌هایی شد که درنهایت منجر به نامه‌نگاری فرماندهان سپاه به خاتمی شد. در آن نامه گلایه‌های زیادی مطرح شد و آن‌ها موضع تندی علیه خاتمی گرفتند. بااین‌حال هشت سال دوره اصلاحات به پایان رسید تا اینکه احمدی‌نژاد در انتخابات 84 پیروز شد.

*به نظر می‌رسد که دوره نه‌چندان دوستانه دولت خاتمی در دوره احمدی‌نژاد به دوره دوستی تبدیل شد و آن‌ها حضور فعال‌تری در عرصه اقتصاد پیدا کردند؟

بله. در دوران احمدی‌نژاد ما شاهد این بودیم که وی ابتدا به آن‌ها چراغ سبز نشان داد و به همین دلیل فعالیت آن‌ها بسیار گسترش یافت. فارغ از حضور گسترده در عرصه اقتصاد آن‌ها توانستند بسیاری از مناصب سیاسی را در اختیار خود بگیرند. احمدی‌نژاد به این دلیل این کار را انجام داد تا بتواند از حمایت سپاه برخوردار شود و در این مسیر موفقیت‌هایی را کسب کرد. روابط سپاه با دولت احمدی‌نژاد به‌مراتب بهتر از دولت خاتمی بود به همین دلیل سپاه با تمام وجود از دولت وی حمایت می‌کرد. بااین‌حال در اواخر دولت احمدی‌نژاد اختلاف‌هایی به وجود آمد که موجب شد این روابط اندکی تیره شود. کار به‌جایی رسید که احمدی‌نژاد به‌صورت تلویحی اتهاماتی را متوجه سپاه در بخش واردات کرد که البته چندان به مذاق سپاه خوش نیامد.

*وضعیت در دولت حسن روحانی چگونه است؟ آیا سپاه در این مدت توانسته حضور اقتصادی خود را بیشتر تقویت کند؟

روحانی در حال حاضر همان رویه دولت اصلاحات را در پیش گرفته و خیلی نیازی نمی‌بیند که به سپاه میدان بدهد. بااین‌حال سپاه در شرایط کنونی آن‌قدر قدرتمند شده است که دیگر برایش اهمیت ندارد که دولت با او همراهی بکند یا نکند. در حال حاضر سپاه تبدیل به یک قدرت بزرگ سیاسی و اقتصادی شده است که می‌تواند تأثیرگذار باشد. این وضعیتی است که در حال حاضر کشور با آن روبه‌رو شده است که چندان مطلوب نیست. بااین‌حال این نکته را باید همواره مدنظر قرار داد که خشت اول اگر کج باشد تا ثریا دیوار کج بالا خواهد رفت. البته آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی ملاحظاتی داشتند که درست بود اما خشت کار گذاشته شده، کج بود. اگر این فرصت فراهم شود تا مجلس در مورد عملکرد اقتصادی سپاه تحقیق و تفحصی انجام دهد، مشخص خواهد شد که در سه دهه گذشته چه عملکردی داشته است. به‌خصوص اینکه در بسیاری از صنایع دولتی عملاً سپاه مدیریت را در اختیار داشته یا اینکه سهامدار اصلی بوده است. فارغ از این در عسلویه و... سرمایه‌گذاری بسیار گسترده‌ای را انجام داده است. به‌هرحال باید در مورد مناقصه‌هایی که سپاه برنده شده است تحقیقی صورت بگیرد تا مشخص شود که چقدر ضوابط در آن رعایت شده است و آیا اصل رقابت موردتوجه قرار گرفته است یا خیر. این موضوعات همان دغدغه‌هایی است که علی مطهری به‌خوبی آن را موردتوجه قرار داده و آن را به‌عنوان یک مشکل بزرگ پیش ‌روی دولت روحانی برشمرده است که باید آن را جدی گرفت.

ارسال نظر :  
نام :
پست الکترونیک :
نظر :

 

 

تمامی حقوق مادی و معنوی وب سایت متعلق به دکتر زیبا کلام می باشد . طراح سایت : شرکت ایران طراح